A political slugfest has started between the BJP government at the Center and seven opposition parties, led by the Congress, over impeachment of Chief Justice of India Dipak Misra. The petition has lists five allegations of misbehavior against the Chief Justice

મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ એટલે શું?

  • મિત્રો કેટલાય દિવસોથી ચાલી રહેલા ગણગણાટ બાદ આખરે વિરોધપક્ષે કોંગ્રેસના નેતૃત્વમાં રાજ્યસભામાં દેશની સુપ્રિમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રા વિરુદ્ધ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ રજૂ કરી દીધો છે.
  • રાજ્યસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા ગુલામ નબી આઝાદ અને વરિષ્ઠ કોંગ્રેસ નેતા કપિલ સિબ્બલે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આ માહિતી આપી.
  • કપિલ સિબ્બલે કહ્યું, "અમે આજે 12 વાગ્યે ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના ચેરમેનને મળીને તેમને મહાભિયોગનો પ્રસ્તાવ આપી દીધો છે. અમે ઇચ્છતા હતા કે આ દિવસ ક્યારેય ન આવે પરંતુ ચીફ જસ્ટિસના કામ કરવાની પદ્ધતિ પર સતત સવાલ ઊભા થતા રહ્યા છે."
  • જો રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપે તો મહાભિયોગનો સામનો કરનારા દીપક મિશ્રા દેશના પ્રથમ ચીફ જસ્ટિસ હશે.
  • જસ્ટિસ મિશ્રા લાંબા સમયથી વિવાદોમાં ઘેરાયેલા રહ્યા છે.
  • આ વર્ષની શરૂઆતમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં તેમનાથી નારાજ જજોએ એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને કોર્ટમાં ચાલી રહેલી અનિયમિતતાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
  • તેમાં જસ્ટિસ જે ચેલમેશ્વર, જસ્ટિસ રંજન ગોગોઈ, જસ્ટિસ મદન લોકુર અને જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફ શામેલ હતા. જે જસ્ટિસ મિશ્રા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટના ચાર સૌથી સિનિયર જજ છે.

મહાભિયોગ શું છે?

  • મિત્રો મહાભિયોગ એ પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રપતિ અને સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈ કોર્ટના જજોને હટાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
  • એનો ઉલ્લેખ બંધારણના અનુચ્છેદ 61, 124(4), (5), 217 અને 218માં જોવા મળે છે.
  • મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ ત્યારે જ લાવી શકાય છે, જ્યારે બંધારણનો ઉલ્લંઘન, દુર્વ્યવહાર અથવા અક્ષમતા સાબિત થઈ ગયા હોય.
  • નિયમો અનુસાર, મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ સંસદના કોઈ પણ ગૃહમાં લાવી શકાય છે. પરંતુ લોકસભામાં એ રજૂ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 100 સંસદ સભ્યોની સહી  રાજ્યસભામાં ઓછામાં ઓછા 50 સંસદ સભ્યોની સહી જરૂરી હોય છે.
  • ત્યારબાદ જો ગૃહના સ્પીકર અથવા અધ્યક્ષ એ પ્રસ્તાવનો સ્વીકાર કરી લે એ તે પ્રસ્તાવનો અસ્વીકાર પણ કરી શકે છે.) તો ત્રણ સભ્યોની સમિતિ બનાવીને આક્ષેપોની તપાસ કરાવવામાં આવે છે.
  • એ સમિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એક જજ, એક હાઈ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ, અને એક એવી ખ્યાતનામ વ્યક્તિને શામેલ કરવામાં આવે છે જેને સ્પીકર અથવા અધ્યક્ષ એ મામલામાં યોગ્ય માને.

મહાભિયોગની કાર્યવાહી:

  • જો આ પ્રસ્તાવ બન્ને ગૃહોમાં લાવવામાં આવે તો બન્ને ગૃહોના અધ્યક્ષ મળીને એક સંયુક્ત તપાસ સમિતિ બનાવે છે.
  • બન્ને ગૃહોમાં પ્રસ્તાવ આપવાની સ્થિતિમાં પછીની તારીખમાં આપવામાં આવેલો પ્રસ્તાવ રદ માનવામાં આવે છે.
  • તપાસ પૂરી થયા બાદ સમિતિ પોતાનો અહેવાલ સ્પીકર અથવા અધ્યક્ષને સોંપી દે છે, જે તે પોતાના ગૃહમાં રજૂ કરે છે.
  • જો તપાસમાં પદાધિકારીઓ દોષીત સાબિત થાય તો ગૃહમાં મતદાન કરવામાં આવે છે.
  • પ્રસ્તાવ પસાર થવા માટે તેને ગૃહના કુલ સાંસદોની બહુમતિ અથવા મત આપનારા સંસદ સભ્યોમાંથી ઓછામાં ઓછા બે તૃત્યાંશનું સમર્થન મળવું જરૂરી છે.
  • જો બન્ને ગૃહોમાં પ્રસ્તાવ પસાર થઈ જાય તો એને મંજૂરી માટે રાષ્ટ્રપતિને મોકલવામાં આવે છે.
  • કોઈ જજને હટાવવાનો અધિકાર માત્ર રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે.

આ પહેલા સિક્કિમ હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ પીડી દિનાકરણ સામે વર્ષ 2009માં રાજ્યસભામાં મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ તેની પ્રક્રિયા આગળ વધે તે પહેલા જ તેમણે રાજીનામું આપી દીધું હતું. આ ઉપરાંત હાઈકોર્ટના અન્ય એક ચીફ જસ્ટિસ અને અન્ય એક જજ વિરુદ્ધ પણ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ સંસદમાં રજૂ થઈ ચુક્યો છે.

બંધારણ શું કહે છે?

  • બંધારણની કલમ 124(4) પ્રમાણે એક વખત ચીફ જસ્ટિસની નિમણૂક બાદ તેમને હટાવવાની પ્રક્રિયા સંસદ દ્વારા જ શક્ય છે.
  • સંસદમાં મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવીને આ પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકાય છે.
  • મહાભિયોગ પ્રસ્તાવને સંસદના બંને ગૃહમાં બે તૃતિયાંસ બહુમતિથી પસાર કરવો જરૂરી છે.
  • સાથે જ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પણ મળવી જરૂરી છે.
  • મહાભિયોગ માટે યોગ્ય પુરાવા જરૂરી છે.
  • આના બાદમાં રાષ્ટ્રપતિના હસ્તાક્ષર પછી આ અંગે આદેશ બહાર પાડી શકાય છે.
  • જો આવું નહીં થાય તો ચીફ જસ્ટિસ 65 વર્ષની ઉંમર સુધી આ પદ પર રહી શકે છે.
  • જજ (ઇન્કવાયરી) એક્ટ 1968 પ્રમાણે ચીફ જસ્ટિસ તેમજ અન્ય કોઈ જજને ફક્ત ગેરરીતિ અથવા અસક્ષમતાના આધાર પર જ હટાવી શકાય છે. પરંતુ આ બંનેની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ નથી. જોકે, આમાં ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ અને કાયદાકીય અનૈતિકતાનો સમાવેશ થાય છે.

શું છે પ્રક્રિયા?

  • આપડે હમણાં ઉપર ચર્ચા કરી તેમ જ ચીફ જસ્ટિસ સામે મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવા માટે લોકસભાના 100 અને રાજ્યસભાના 50 સભ્યોના હસ્તાક્ષર વાળો ડ્રાફ્ટ રજૂ કરવો જરૂરી છે. આના બાદમાં આ ડ્રાફ્ટ કે પ્રસ્તાવ સંસદના કોઈ એક ગૃહમાં રજૂ કરવાનો હોય છે. બાદમાં તેને રાજ્યસભાના ચેરમેન અથવા લોકસભાના સ્પીકરને સોંપવામાં આવે છે.
  • રાજ્યસભાના ચેરમેન અથવા લોકસભાના સ્પીકર આ પ્રસ્તાવને મંજૂર કે નામંજૂર કરી શકે છે.
  • જો રાજ્યસભાના ચેરમેન અથવા લોકસભાના સ્પીકર આ અંગે મંજૂરી આપે છે તો આરોપોની તપાસ માટે ત્રણ સભ્યોની કમિટિ નિમવામાં આવે છે. આ કમિટિમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એક જજ, એક હાઈકોર્ટના જજ અને એક આ પ્રક્રિયાના જાણકાર (જજ, વકીલ કે સ્કોલર) સામેલ હોય છે.
  • જો કમિટિને લાગે છે કે જજ સામેના આક્ષેપમાં વજુદ છે તો તેઓ ગૃહમાં રિપોર્ટ રજૂ કરી શકે છે. બાદમાં આ રિપોર્ટને બીજા ગૃહમાં રજૂ કરવામાં આવે છે.
  • જો આ રિપોર્ટને બંને ગૃહમાં બે તૃતિયાંસ બહુમત મળે છે તો મહાભિયોગ પાસ થઈ જાય છે.
  • આના બાદમાં રાષ્ટ્રપતિ પોતાના અધિકારનો ઉપયોગ કરીને ચીફ જસ્ટિસને હટાવવાનો આદેશ કરી શકે છે.

સંસદમાં વર્તમાન સ્થિતિ શું છે?

  • રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસના 51
  •  ડીએમકેના 4
  • આઈયૂએમએલના 1
  • આરજેડીના 5
  • એનસીપીના 5
  • સપાના 13
  •  ટીએમસીના 13
  • બીએસપીના 4 
  • લેફ્ટના 6 સભ્ય છે.

રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ પસાર કરાવવામાં સફળ રહી શકે છે, પરંતુ લોકસભામાં વિપક્ષ પ્રસ્તાવ પસાર કરાવી શકે તેવી સ્થિતિમાં નથી. એટલા માટે આ પ્રસ્તાવ પસાર થવાની કોઈ સંભાવના નથી

ન્યાયાધીશ દીપક મિશ્રા

ન્યાયાધીશ દીપક મિશ્રા

  • ન્યાયાધીશ દીપક મિશ્રા ર૭ ઓગષ્ટ ૨૦૧૭ના રોજ પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ જે.એસ. ખેહરની સેવાનિવૃતિ બાદ ભારતના ૪પમાં મુખ્ય જજ બન્યા છે.
  • તેમનો કાર્યકાળ ર-ઓકટોબર ૨૦૧૮ ના રોજ પૂર્ણ થશે.
  • ૪૫માં ચીફ જસ્ટિસ
  • જસ્ટિસ મિશ્રા સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બન્યાં પહેલાં પટના હાઈકોર્ટમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ હતા.
  • ઓરિસ્સાના રહેવાસી જસ્ટિસ મિશ્રાનો જન્મ 3 ઓક્ટોબર,1953નાં રોજ થયો છે.
  • 28 ઓગષ્ટે ભારતના 45મા પ્રધાન ન્યાયાધીશનો પદભાર ગ્રહણ કરશે.તેમનો કાર્યકાળ 2 ઓક્ટોબર,2018 સુધી રહેશે.
  • જસ્ટિસ દિપક મિશ્રાએ 1977માં ઓરિસ્સા હાઈકોર્ટમાં વકીલ તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરી હતી.જે બાદ 1996માં તેઓ ઓરિસ્સા હાઈકોર્ટના જજ બન્યાં હતા.
  • વર્ષ 2009માં જસ્ટિસ દિપક મિશ્રા પટના હાઈકોર્ટમાં ચીફ જસ્ટિસનો પદભાર સંભાળ્યો હતો.
  • ૨૭મી ઓગસ્ટે શપથ ગ્રહણ કર્યા છે.
  • આ અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ વી.રામાસ્વામી પર વર્ષ ૧૯૯૩માં મહાભિયોગ પ્રક્રિયા વિપક્ષો લાવ્યા હતા. જેનો પ્રસ્તાવ લોકસભામાં જ નકારાયો હતો.
  • ત્યારબાદ કોલકતા હાઇકોર્ટના જસ્ટીશ સૌમિત્ર સેનને મહાભિયોગનખો સામનો કરવો પડયો હતો. સૌમિત્ર સેન વિરુઘ્ધ વર્ક્ષ ૨૦૧૧ માં મહાભિયોગ લવાયું હતું. પરંતુ તેમણે લોકસભામાં મહાભિયોગનો સામનો કરતા પહેલા જ પદથી રાજીનામું ધરી દીધું હતું.

SCના ચીફ જસ્ટિસ પહેલા દેશના આ ૬ ન્યાયાધીશ સામે પણ લાવવામાં આવ્યો હતો મહાભિયોગ

  • સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સામે આઝાદીના ઈતિહાસમાં આ પહેલીવાર મહાભિયોગ લાવવામાં આવ્યો છે. પરતું આ પહેલા દેશની હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશો સામે પણ પોતાના પદના દુરુપયોગ તેમજ ભ્રષ્ટાચાર સહિતના આરોપો સામે આવતા મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરુ કરવામાં આવી હતી.
  • આ પહેલા દેશના આ ૬ હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ સામે મહાભિયોગની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી :
  • ૨૦૧૫માં ગુજરાત હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ જે બી પદીવાલા સામે લાવવામાં આવ્યો મહાભિયોગ
  • વર્ષ ૨૦૧૫માં ગુજરાત હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ જે બી પદીવાલા સામે પણ સંસદના ઉપલાગૃહમાં મહાભિયોગની પ્રક્રિયા ચલાવવા માટે નોટિસ આપવામાં આવી હતી.
  • ગુજરાત હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ પર આરોપ હતો કે, તેઓએ આરક્ષણના મુદ્દે આપત્તિજનક ટિપ્પણી કરી હતી આ ઉપરાંત પાટીદાર આંદોલન સમિતિના નેતા હાર્દિક પટેલ વિરુધ પણ એક ચુકાદાને લઇ એક આરોપ હતો.
  • જો કે ત્યારબાદ આ નોટિસ રાજ્યસભાના ચેયરપર્શન હામિદ અંસારીને મોકલવાના ગણતરીના કલાકોમાં જ તેઓએ પોતાના ચુકાદા અંગે પોતાની ટિપ્પણી પરત લીધી હતી.
  • ૨૦૧૧માં કલકત્તા હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ સૌમિત્ર સેન સામે લાવવામાં આવ્યો મહાભિયોગ
  • વર્ષ ૨૦૧૧માં કલકત્તા હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ સૌમિત્ર સેન સામે રાજ્યસભામાં મહાભિયોગ લાવવામાં આવ્યો હતો. તેઓ વિરુદ્ધ એક ન્યાયાધીશ તરીકે વિત્તીય ગડબડી અને તથ્યોની ખોટી નિવેદન આપવા અંગે તેઓને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ સંસદના ઉપલાગૃહમાં તેઓ વિરુધ મહાભિયોગ ચલાવવા માટે મતદાન કરવામાં આવ્યું હતું.
  • બીજી બાજુ લોકસભામાં ન્યાયધીશ સૌમિત્ર સેન સામે મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરુ થાય તે પહેલા જ તેઓએ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
  • સિક્કિમ હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ પી ડી દિનાકરણે મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરુ થતા પહેલા આપ્યું રાજીનામું.
  • સિક્કિમ હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ પી ડી દિનાકરણ પર પણ જમીન પર કબ્જો, ભ્રષ્ટાચાર અને તેઓના પદના દુરુપયોગ કરવાના મામલે વિવાદોમાં સપડાયા હતા પરંતુ મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરુ થતા પહેલા ૨૦૧૧માં તેઓએ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું હતું.
  • આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા હાઈકોર્ટના સામે પણ મહાભિયોગ ચલાવવા માટે કરવામાં આવી અરજી
  • આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ નાગાર્જુન રેડ્ડીસામે પણ મહાભિયોગ ચલાવવા માટે એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેઓ પર અન્ય એક દલિત ન્યાયાધીશને ટોર્ચર કરવા નાતે પોતાના પદનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ હતો.
  • આ વિવાદને લઇ રાજ્યસભામાં ૬૧ સાંસદોએ ન્યાયાધીશ નાગાર્જુન રેડ્ડી વિરુધ એક અરજી દાખલ કરી હતી. જો કે ત્યારબાદ આ સાંસદોમાંથી ૯ MPએ પોતાના હસ્તાક્ષર પરત લીધા હતા, જેઓએ આ ન્યાયાધીશ વિરુધ કાર્યવાહી શરુ કરવા માટે પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો.
  • ૧૯૯૩માં પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સામે શરુ કરાઈ હતી મહાભિયોગની કાર્યવાહી.
  • જયારે ૧૯૯૩ની સાલમાં પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ વી રામાસ્વામી સામે પણ મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરુ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ તેઓ વિરુધ સંસદના નીચલા ગૃહ લોકસભામાં લાવવામાં આવેલા મહાભિયોગના સમર્થન માટે જરૂરી ૨/૩ બહુમતીલાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

Watch Compete Video:

Connect With Material Adda:

YOUR REACTION?

Facebook Conversations